העלישוי
זעקס הונדערט יאר אידן אין א שטעטל אין מעהרן
די שטאט, די קהילה וואס האט דא געלעבט פון קנ״א ביז תש״ג, דער בית החיים וואו דער ש״ך ליגט — און וואס איז געבליבן ביז היינט.
א שטאט אונטער די בערג
העלישוי — אויף טשעכיש Holešov, אויף דייטש Holleschau — ליגט אין מזרח מעהרן, ביים פוס פון די הוסטין בערג. מען דערמאנט עס צום ערשטן מאל אין 1141, און ארום 1322 ווערט עס א שטאט מיט א מארק.
אין דער דרייסיג־יעריגער מלחמה, אין ת״ג (1643), ברענען אפ דער שלאס און צוויי דריטל פון שטאט. די פריצים פון ראטאל, וואס האבן געהערשט איבער העלישוי פון 1650 ביז 1762, בויען זי אויף פון דאס ניי — דעם שלאס און דעם גארטן וואס שטייען ביז היינט.
נאך 1848 ווערט העלישוי א באצירק־שטאט מיט פאבריקן פאר האלץ, מעבל און שטריקערייען. היינט וואוינען דא ארום 11,500 מענטשן.
- 1141
- צום ערשטן מאל דערמאנט
- 1,764
- אידן אין 1869 — א פערטל פון שטאט
- ש״כ
- דער שול פון שטיין · 1560
- קנ״א1391
דער ערשטער איד
אין א שריפט פון 1391 ווערט דערמאנט א איד אין העלישוי — דער ערשטער סימן פון אידן אין שטאט.
- רי״ד1454
א קהילה
ווען מען פארטרייבט די אידן פון אלמיץ און פון די אנדערע קעניגליכע שטעט אין מעהרן, באזעצן זיי זיך אין די קלענערע שטעטלעך אונטער די פריצים. אין העלישוי וואקסט ארויס א קהילה.
- ש״כ1560
א שול פון שטיין
א שריפה פארברענט דעם הילצערנעם שול, און מיט אים דעם גאנצן ארכיוו פון דער קהילה. מען בויט גלייך א שול פון שטיין — דער שול וואס שטייט ביז היינט, און הייסט מיטן נאמען פונעם ש״ך. אין 1615 בויט מען צו א פאָרהויז און אן עזרת נשים.
- שפ״ט1629
פופציג הייזער
אין דער אידישער גאס שטייען שוין פופציג הייזער. אין תי״א (1651) גיט דער פריץ א בריוו פון רעכטן: די קהילה מעג האלטן א בית המדרש, א קהל־הויז, א הקדש און א מרחץ.
- תי״ג1653
די תקנות פון מעהרן
אין העלישוי קומען צוזאמען די ראשי הקהלות פון מעהרן, און מען קוקט איבער און מען באנייט די שי״א תקנות פון מדינת מעהרן — צום ערשטן מאל זינט זיי זענען מתוקן געווארן.
- תכ״ב–תכ״ג1662–1663
דער ש״ך
דער ש״ך קומט קיין העלישוי אלס רב — און די קהילה דערגרייכט איר העכסטע שטאפל. ראש חודש אדר תכ״ג איז ער דא נסתלק געווארן, און מען האט אים מקבר געווען אינעם בית החיים פון העלישוי.
תולדות וספרי רבינו ← - תמ״ו1686
די פארפלייצונג
א גרויסע פארפלייצונג גייט איבער דעם בית החיים. הונדערטער קברים ווערן אויסגעמעקט, און די מצבות ווערן אוועקגעשווענקט פון זייערע ערטער.
- תפ״ה–תצ״ז1725–1737
דער שול ווערט באצירט
דער שול באקומט א געוועלב, פענצטער פאר דער עזרת נשים, און די מאלערייען פון בלומען, בעלי חיים און תפילות — אין „פוילישן“ נוסח. אזוי זעט ער אויס ביז היינט.
די בימה און די אלטע בענק — געמאלן פון איזידאר קויפמאן, ארום 1896Isidor Kaufmann · public domain - תק״ה1745
די גזירה פון מאריא טערעזיא
די קייסערין מאריא טערעזיא גוזר׳ט צו פארטרייבן די אידן פון מעהרן. אין העלישוי נעמט מען צו דעם שול מיט די כלי קודש, און מען ארעסטירט די חשובע בעלי בתים. אין מעהרן ווערט די גזירה צום סוף נישט דורכגעפירט.
- תקנ״ד1794
טויזנט נפשות אין 49 הייזער
194 אידישע פאמיליעס — 1,032 נפשות — וואוינען ענג אין 49 הייזער פון דער גאס. אין תקס״ח (1808) עפנט מען א בית המדרש.
- תר״ט1849
א שטאט פאר זיך
נאך 1848 ווערט די אידישע גאס א באזונדערע געמיינדע מיט אן אייגענער פארוואלטונג — אזוי ביז 1919. אין 1869 זענען דא 1,764 אידן.
- תרנ״ג–תרנ״ט1893–1899
א נייער שול, און פרעות
אין 1893 ווערט אפגעשטעלט א גרויסער נייער שול — א „טעמפל“ אויפ׳ן מאדערנעם שטייגער, מיט דער בימה פארנט ביים ארון קודש; פאר די פרומע איז ער נישט געווען פרום גענוג. דער אלטער שול ווערט כמעט נישט מער גענוצט. זעקס יאר שפעטער, אין תרנ״ט, ברעכן אויס פרעות קעגן די אידן פון העלישוי, און א סך פאמיליעס פארלאזן די שטאט.
די רבנים פון העלישוי
- ר׳ יצחק סג״ל1630
- ר׳ מנחם מענדל1646
- ר׳ אליעזר ב״ר עבדיאל יצחקבעל „תיקון סופרים“, פראג תי״ח
- ר׳ שבתי הכהן — הש״ך1662
- ר׳ משה יצחק יהודה ליב צונץ1668–1678
- ר׳ מנחם מענדלבעל „צנצנת מנחם“1679–1685
- ר׳ ישראל פרענקלפון די גולי וויןנפטר 1700
- ר׳ אליעזר עטינגערא קרוב און א רבי פון ר׳ יהונתן אייבשיץ1689–1709
- ר׳ יוסף אפנהייםא זון פון ר׳ דוד אפנהיים1710–1714
- ר׳ דוד שטרויס1714–1722
- ר׳ סעדיה קצנלנבויגן1723–1726
- ר׳ אהרן האמבורג1730–1759
- ר׳ יוסף פרייסטאט1760–1765
- ר׳ יצחק ב״ר אברהם1767–1786
- ר׳ יהודה ליב תאומיםר׳ יודא ליסער1788–1794
- ר׳ אברהם שטערןבעל „מזרחי מערבי“1796–1797
- ר׳ מנחם מענדל דייטש1802–1819
- ר׳ יוסף ביאך פיילבויגן1841–1867
- ר׳ מארקוס פאלאק1867–1893
- ר׳ יעקב פריימאןפון 1893
לויט דער רשימה אין דער Jewish Encyclopedia פון 1904. עס פעלן יארן, און אנדערע מקורות זאגן טיילמאל אנדערש.
פינף הונדערט יאר אין איין פעלד
דער בית החיים איז אנגעלייגט געווארן אין דער צווייטער העלפט פון די 1400ער יארן. ער פארנעמט 8,190 קוואדראט מעטער, און עס שטייען אין אים איבער 1,500 מצבות — באראקע און שפעטערע, אויף לשון קודש, און שפעטער אויך אויף דייטש און טשעכיש. די עלטסטע מצבה וואס מען קען נאך ליינען איז פון ת״ז (1647).
אויפן קבר פונעם ש״ך שטייט א מצבה מיט א שטיינערנער טומבע אין דער פארעם פון א קליין הייזל, אויפגעשטעלט אין תקע״ז (1817) און זינט דעמאלט באנייט עטליכע מאל. ביים טויער שטייט דאס טהרה־הויז, געבויט אין תרס״ג (1903). אינעווייניג הענגען די טאוולען מיט די נעמען פון די קדושים פון העלישוי און דער געגנט.
די לעצטע לויה איז געווען אין 1975. אין די 1980ער יארן און ווידער ארום 1997 האט מען דעם בית החיים פארריכט, און אין תש״פ (2020) האט מען באנייט דעם טויער, דאס טהרה־הויז און דאס הייזל פונעם קברן — היינט א פלאץ אויסצורוען.
- 1,500+
- מצבות
- ת״ז
- די עלטסטע מצבה וואס מען קען ליינען · 1647
- תקע״ז
- די טומבע איבערן ש״ך · 1817
- 8,190
- קוואדראט מעטער
צוויי נעכט אין דער אידישער גאס
די ערשטע וועלט מלחמה איז ערשט געענדיגט, און טשעכאסלאוואקיי איז א פאר וואכן אלט. כ״ט כסלו תרע״ט — 3טן דעצעמבער 1918, אין מיטן חנוכה — קומען קיין העלישוי סאלדאטן פון דער נייער ארמיי. אין א שענק מאכן זיי אפ דעם פלאן, און ביי נאכט פאלן זיי אריין אין דער אידישער גאס: מען רויבט הייזער און געשעפטן, מען צעשטערט דעם שול און דאס קהל־הויז.
צוויי אידן ווערן דערהרג׳עט — הערמאן גרינבוים און הוגא גרעטצער, ביידע ערשט צוריקגעקומען פון די שוחות פון דער מלחמה. זיי ליגן אינעם בית החיים פון העלישוי. הי״ד.
היסטאריקער רופן עס „דער לעצטער פאגראם אין די טשעכישע לענדער“. נאך דעם פארן אידן אוועק: פון ארום 1,200 אין 1914 בלייבן אין 1930 נאר 273.
„פון דער אוסטראווער געגנט זענען ביי נאכט געקומען קיין העלישוי ארום 150 מאן אין מיליטערישע מונדירן. אין א שענק, ביים טרינקען, האבן זיי צוגעצויגן עטליכע סאלדאטן פון ארט, און צוזאמען האבן זיי ביי נאכט צעשטערט אידישע געשעפטן און הייזער. צוויי אידן זענען דערהרג׳עט געווארן.“
נאראדני ליסטי, פראג, 7טן דעצעמבער 1918Národní listy, 1918 · Wikimedia Commons
די יארן פון חורבן
זעקס הונדערט יאר האבן אידן געלעבט אין העלישוי. אין פיר יאר איז די קהילה נישט מער געווען.
- כ״ד אדר תרצ״ט15טן מערץ 1939
די דייטשן קומען
די דייטשע ארמיי נעמט איין בעהמען און מעהרן. די גזירות הייבן זיך אן: מען נעמט צו די געשעפטן, מען שליסט אויס די אידן פון די שולן, פון די ארבעט און פון די גאסן.
- קיץ תש״אזומער 1941
דער נייער שול ברענט
מען צינדט צוויי מאל אונטער דעם נייעם שול. דאס צווייטע מאל, אין אויגוסט, לאזט מען נישט די פייערלעשער אריינמישן, און ער ברענט אינגאנצן אפ; ביז יוני 1942 ראמט מען אוועק די חורבה. דער אלטער שול — דער ש״ך שול — ווערט א סטאליארניע און א שפייכלער, און בלייבט שטיין.
- שבט תש״גיאנואר 1943
די טראנספארטן
די אידן פון העלישוי ווערן צוזאמגענומען קיין אוהערסקי בראד, און פון דארט אין דריי טראנספארטן קיין טערעזיענשטאט; רוב פון זיי שיקט מען ווייטער קיין אוישוויץ. פון די ארום 2,850 אידן פון דער גאנצער געגנט אין די טראנספארטן זענען נאר 197 געבליבן לעבן. די קהילה פון העלישוי איז נישט מער.
- תש״ד1944
דער חזן
יעקב מיכאלאווסקי, דער חזן פון דער קהילה, ווערט אומגעבראכט אין אוישוויץ. הי״ד.
דער סוף פונעם נייעם שול
אַנטאָנין רייַמער, א בירגער פון העלישוי, האט בסוד געפילמט מיט אן 8mm קאמערע ווי דער נייער שול ברענט און ווי מען רייסט אראפ זיינע ווענט. מען זעט ווי רויך שטייגט ארויף, ווי די טורעמס פאלן איינס נאכן אנדערן, דייטשע אפיצירן וואס שטייען דערביי, און די שטאט וואס קוקט צו.
געפילמט פון אַנטאָנין רייַמער · תש״א–תש״ב · אן קול · 10½ מינוט
אינעם טהרה־הויז ביים בית החיים הענגען די נעמען פון ארום 250 קדושים פון העלישוי און דער געגנט. ה׳ ינקום דמם.
וואס איז געבליבן
די זעלבע בימה: געמאלן ארום 1896, און פאטאגראפירט היינטIsidor Kaufmann · public domain · Txllxt TxllxT · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
- תש״ח1948
37 אידן
נאך דער מלחמה קומען צוריק ווייניג. אין 1948 זענען אין העלישוי 37 אידן; דורך די יארן פון קאמוניזם פארן זיי אוועק איינער נאכן אנדערן.
- תשכ״ד1964
דער אלטער שול ווערט א מוזיי
צווישן די מלחמות האט מען אויבן אין דעם שול געמאכט וואוינונגען און די מאלערייען פארשמירט. נאכן לעצטן איינוואוינער, אין 1955, באשליסט מען אים צו פארריכטן; פון 1960 ביז 1964 דעקט מען אויף די מאלערייען, און אין אלול תשכ״ד עפנט זיך דארט א מוזיי: „די אידן אין מעהרן“.
- תשנ״ד1994
צוריק צו די אידן
נאך דעם פאל פונעם קאמוניזם ווערט דער שול פארריכט (1993–1994), און מען גיט אים צוריק צו דער אידישער קהילה. די שטאט פירט אים ביז היינט, מיט טורן יעדע שעה.
ווען מען קען אריין ← - תשע״ו–תשע״ז2016–2017
דער בית המדרש און דער פונדאמענט
מען באנייט א טייל פונעם אלטן בית המדרש־צימער לעבן דעם שול. אויפן ארט פונעם נייעם שול צייכנט מען אפ זיין פונדאמענט מיט שטיינער, מיט א דענקמאל און א טאוול.
- תש״פ2020
א נייער טויער
דער אריינגאנג צום בית החיים ווערט באנייט — א נייער טויער, דאס טהרה־הויז, און דאס הייזל פונעם קברן — מיט געלט פון דער אייראפעאישער אוניאן און פון דער שטאט.
דער ציון ווארט אויף אידן
יעדן יארצייט, ראש חודש אדר, קומען אידן פון דער גאנצער וועלט צום ציון — און א גאנץ יאר קומען יחידים און גרופעס. דער ועד בויט א הכנסת אורחים הויז לעבן דעם ציון, כדי יעדער זאל האבן וואו צו דאוונען, זיך אויסרוען, און זיך גרייטן צום ציון.
מקורות
- Jewish Encyclopedia, “Holleschau” (G. Deutsch, J. Freimann, 1904)
- Encyclopaedia Judaica, “Holesov”
- Wikipedia: Šachova synagoga · Židovský hřbitov v Holešově · Holešov · הולשוב
- JewishGen, Cemetery Project: Holešov
- Národní listy, 7. 12. 1918
- M. L. Miller, “The Forgotten Pogroms, 1918”, Slavic Review, 2019
- holocaust.cz · Jewish Museum in Prague (Uherský Brod transports) · Yad Vashem
- Seznam Zprávy, 21. 7. 2020
די יארן און די נעמען זענען גענומען פון די אויבנדערמאנטע מקורות. ווער עס ווייסט מער — אדער ווייסט אנדערש — זאל ביטע שרייבן צום ועד.
לייגט א ציגל
ביים ש״ך
יעדער דאלאר ווערט א ציגל אינעם בנין לעבן דעם ציון — א פלאץ וואו אידן וועלן לערנען, דאווענען און זיך אפרוען, און כהנים וועלן ענדליך קענען שטיין פארן ש״ך. דער זכות בלייבט אייערס לדורות. איר באקומט גלייך א רעסיט אויפ׳ן אימעיל.
פאר א זכות אדער סיי וועלכע שאלה: 347.389.2180
Tax ID 39-3019992